राम बहादुर बिश्वकर्मा 
प्युठान,कोजाग्रत पुर्णिमाको अवसरमा प्युठानका विभिन्न स्थानमा आयोजित तरबार नाचले मेलाको वातावरण झिलिमिली र उत्साहपूर्ण बनाएको थियो। बिहानैदेखि मेला क्षेत्र बालकदेखि वृद्ध, महिला, युवा र जनप्रतिनिधिसम्मका सहभागी र दर्शकले भरिएको थियो।
चम्किला पोशाकमा सजिएका नृत्यकारले हरेक चालमा परम्परागत सौन्दर्य,निपुणता र अनुभव झल्काएका थिए। बाजाको ताल,रङ्गीन रीतिरिवाज र कलाकारहरूको भावले मेलालाई पूर्ण रूपमा जीवन्त बनाएको थियो। युवा दर्शक र सहभागीहरू बीचको अन्तरक्रियाले उत्सवमा नयाँ रङ थपेको थियो।केही युवा दर्शक नाचको तालसँगै खुट्टा हल्लाइरहेका थिए, केही कलाकारको चालको अनुकरण गर्दै सिक्ने प्रयासमा थिए भने केही केवल झुमेर खुशी व्यक्त गरिरहेका थिए।
मेलाको व्यवस्थापन समितिले स्थानीय सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा विशेष जोड दिएको छ। सापडाडा सराय मेला व्यवस्थापन समितिका सचीव मदन राम्जालीले बताए अनुसार, “पछिल्ला वर्षमा सामाजिक सञ्जाल र सांस्कृतिक सचेतनाले युवालाई आफ्नै संस्कृति तिर फर्काएको छ। हामीले सोचेजस्तो सराय नाच हराउँदै जान्छ भन्ने डर अब घटेको छ।”उनका अनुसार,सराय नाच केवल मनोरञ्जनको साधन मात्र नभई, युवापुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान,परम्परा र इतिहाससँग जोड्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो। यसले युवामा आफ्नो सांस्कृतिक जरा र मूल्यप्रतिको गर्वको भावना जगाएको छ।
मेलामा सहभागी युवाहरूले नाच सिक्ने,अनुभव गर्ने र सक्रिय रूपमा सहभागी हुने अवसर पाएका थिए। यसले पारम्परिक नाचलाई मात्र जगेर्ना गरेको छैन,बरु नयाँ पुस्ताको जोश, सिर्जनशीलता र उत्साहसँग यो नाचलाई जीवन्त राखेको छ। कलाकारको चाल, अनुहारमा उत्साह र बाजाको तालले मेलाको वातावरणलाई जादू जस्तो बनाएको थियो।
स्थानीय महिलाहरूले परम्परागत पोशाकमा नाच्दै पुराना गीत र चालको प्रस्तुति दिएका थिए। बालबालिकाले आफ्ना चञ्चल कदम र हाँसोले दर्शकलाई झुमाउँदै सांस्कृतिक माहोल उत्साही बनाएका थिए। वृद्ध सहभागीहरूले पनि आफ्नो अनुभव बाँड्दै नाचमा ताल मिलाएका थिए, जसले पुरानो परम्परालाई आजको दिनमा जीवन्त बनाएको थियो।
लुम्बिनी प्रदेश सभा सदस्य तुल्सिराम शर्माले भने, “तरबार नाच हाम्रो सांस्कृतिक पहिचानको अमूल्य निधि हो। वृद्धदेखि महिला र पुरुषसम्म सबैले नाचमा सहभागिता जनाउनु हाम्रो समुदायको सांस्कृतिक एकताको प्रमाण हो। यस्तो कार्यक्रमले युवामा परम्परागत संस्कृतिप्रति सम्मान र आकर्षण बढाउँछ। हामीले यस्ता अवसरलाई निरन्तर समर्थन गर्नुपर्छ।”
उनका अनुसार मानिसहरू आफ्नो व्यस्त जीवनबाट बाहिर आएर परिवार, साथीभाइ र समुदायसँग पुनः जडान हुन्छन्।यस्ता पर्वहरूले विभिन्न जात,धर्म र समुदायबीचको दूरी घटाउँछन् र सामाजिक सहिष्णुता र भाइचारालाई मजबुत बनाउँछन्।”
त्यस्तै,मेलामा उपस्थित प्युठान नगरपालिका प्रमुख बिष्णु योगिले भने,“चाडपर्व केवल परम्परा र आस्थाको माध्यम मात्र होइनन्। यी अवसरले समाजमा आपसी सद्भाव, मेलमिलाप र एकताको सूत्र बाँध्छ।"
त्यस्तै गढिकोट मेलामा तरबार नचाई अनुभव लिदै गरेका झिमरुक गाउँपालिका उपाध्यक्ष प्रमोद पोख्रेलले सराय नाच केवल प्रदर्शन होइन,यो गाउँ-समाजको मेलमिलाप र साझा उत्सवको प्रतीक को संज्ञा दिए।
उनका अनुसार कोजाग्रत पूर्णिमा र अन्य पर्वहरूमा नाचले धार्मिक भावनालाई उजागर मात्र गर्दैन,स्थानीय इतिहास र स्मृतिलाई पनि जीवन्त राख्छ।
मेलामा नाचका साथै स्थानीय हस्तकला, खानाका परम्परागत गतिविधिहरूले पनि दर्शकको ध्यान तानेको थियो। बाजाको तालसँगै नाचका हरेक चाल, कलाकारको अनुहारमा झल्किएको उत्साह र दर्शकको तालले मेलालाई साँच्चिकै उत्सवपूर्ण बनाएको थियो।
मेलाको प्रत्येक क्षणमा बजिरहेका बाजा, नाचका हरेक चाल,दर्शकको हाँसो र तालसँग झुमिरहेको मेला-सबैले सजीव दृश्य सिर्जना गरेका थिए। यहाँ उपस्थित सबैले नाच,गीत र परम्परागत झल्कोको अनुभव लिएर आफ्नो संस्कृति र परम्परासँग नजिकबाट जडान भएको महसुस गरे।
यस्ता सराय मेला जिल्लाका प्युठान नगरपालिका अन्तर्गत बेलपत्रेश्वर मन्दिर,जुम्री,पुण्यखोला र बुढादेबी झिमरुक गाउँपालिका अन्तर्गत बादिकोटको गडिकोट,मल्लरानी गाउँपालिकाको चौरपानी,नौबहिनी गाउँपालिका लिघा,माक्रे लगातका स्थानहरुमा सराय नाच नचाइएको थियो।
यसरी,प्युठानमा कोजाग्रत पुर्णिमाको अवसरमा तरबार नाचले सांस्कृतिक उत्सव, समुदायको एकता र परम्परागत पहिचानको प्रतीकको रूपमा आफ्नो महत्व पुनः पुष्टि गरेको छ। हरेक सहभागी, कलाकार र जनप्रतिनिधिको सक्रिय सहभागिताले सांस्कृतिक परम्परालाई आगामी पुस्तासम्म जिवित राख्ने विश्वास थपेको छ।